Ordu’nun Uzunisa Köyünde 750 Kuruşa Çıkan Bir Baskı Makinesinin Öyküsü

0
Türk basın tarihinde ilk köy gazetesi olarak da bilinen ve erken cumhuriyet dönemine tanıklık etmiş Güzelordu’yu uzun yıllar kendi yaptığı baskı makinesiyle yayımlayan Bilal Köyden, 1894 yılında Ordu’nun Uzunisa köyünde Şeyhoğulları’na mensup bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir.
Uzunisa köyünün de içinde bulunduğu Civil Havzası, Ordu ilinin verimli topraklarının bulunduğu bir bölgedir. Bilal Köyden’in de mensubu olduğu Şeyhoğulları, yörenin köklü ve varlıklı ailelerindendir ve Karadeniz bölgesinin özgün aristokrasisini bir yaşam biçimi olarak sürdürmektedirler. Bunlar evlerinde kütüphaneleri olan, çiftçiliği bilimsel yollarla yapmaya çalışan insanlardır. Böyle bir çevrede yetişen Mehmet Bilal, koşullar nedeniyle ancak rüştiyeye kadar öğrenim görebilir. Osmanlı İmparatorluğu 1. Dünya Savaşı’na girdiğinde 21 yaşında olan Mehmet Bilal, Kafkas Cephesi’nde savaşa katılır ve yaralanır. Trabzon’daki tedavisinin ardından Ordu’ya dönen Mehmet Bilal, yaşı geçtiği için Kurtuluş Savaşı’na çağrılmaz. Bu dönemde şehrin ileri gelen aydınlarıyla ilişki kurar ve basını yakından takip eder.
Bilal Köyden gençlik yılları
1925 yılında Tekamül gazetesinde başladığı gazeteciliğe 1926 yılında Hadim-i Cumhuriyet gazetesinde devam eden Bilal Köyden, aynı zamanda Trabzon’da yayımlanan Kahkaha ve Devekuşu adlı gazete ve dergilere de yazmaktadır. Şehir merkezine 10 km. mesafede bulunan Uzunisa köyünde Gazeteci Bilal Köyden’ basın tarihimizde bir ilke de imza atar. Türkocağı matbaasıyla anlaşarak 20 Temmuz 1927’de Güzelordu gazetesini yayımlar. 1928 yılında gerçekleştirilen Harf İnkılabıyla basımevleri bir anda Arapça harf hurufat çöplüğüne dönüşür ve Güzelordu gazetesi de 55. sayısında kapanır. Bilal Köyden, baskı makinesi almayı düşünür ama olanakları sınırlıdır. Bilal Köyden, “Güzelordu”nun ölümünü hatırladıkça ıstırap duyar. Her daim Güzelordu Gazetesini nasıl çıkartabilirim diye gece gündüz düşünen ve hayaller kurarak günlerini geçiren Bilal Köyden, kafasında bir baskı makinesi tasarlar.
Bu nedenle sanat işlerinden anlayan Hakkı Sağra adlı arkadaşına baskı makinesini tarif eden Bilal Köyden, geceli gündüzlü tam kırk iki gün durmadan çalışarak “Güzelordu” gazetesini basacak makineyi meydana getirir. Sonunda Bilal Köyden, 25 Mart 1929’da Güzelordu’nun yeniden basımını sağlar. Bilal Köyden, Uzunisa köyündeki evine kurdurduğu tahta baskı makinesiyle yayıma başlaması, Güzelordu’nun, köyde çıkan ilk gazete unvanını almasını da sağlar.
ORDU VALİSİ ALİ KEMALİ AKSÜT UZUNİSA’YA MATBAAYI GÖRMEYE GELİYOR
1929 yılından itibaren Gazeteci Bilal Köyden’ in kendi imal ettiği tahta makine ile ilk defa köyde yayınlanan bir gazete olarak tarihe geçer. Türkiye’nin ilk köy gazetesi olan Güzelordu Gazetesinin künyesinde şu bilgiler okunur. “…GÜZELORDU, Her şeyden bahseder; haftalık siyasi gazete Sahip ve başmuharriri: Şehzade M. Bilal Seneliği 200 kuruştur. Gazete ilandan mesul olmaz…”
Bilal Köyden’in tahta matbaası… (1934)
Uzunisa köyünde çıkan bu gazeteyi ve matbaayı herkes gibi Ordu Valisi Ali Kemali Aksüt’de görmek ister. 2 Şubat 1930 tarihinde Pazartesi günü Ordu Valisi Ali Kemali Aksüt, Uzunisa köyüne Güzelordu Gazetesinin basıldığı mütevazi köy evinde Bilal Köyden’i ziyaret eder ve hatıra defterine özetle şunları yazar: “…Ordu’da her hafta birçok fikirlere tercüman olan küçük gazete nerede basılıyordu? Beni derin merak sarmıştı. Türk zekasının nefis bir örneği olan ve mutlaka yirminci asır insanlarını hep hayrete düşürecek mahiyet ve heybette bulunan mütevazi bir tezgahçıkla karşılaştım. Sahibi Bilal Köyden’i ve ekibini takdir ve tebrik ettim. Bu gayret ve fedakarlığı berdevam oldukça Bilal Bey berhudar olsun. 2 Şubat 1930, Ordu Valisi Ali Kemali “
Bilal Köyden’in Güzelordu gazetesini ahşap matbaa ile çıkarttığı ilk sayı
GAZETECİ BİLAL KÖYDEN’ İN KENDİ İMAL ETTİĞİ TAHTA BASKI MAKİNESİNİN DETAYLARI
Biraz da şu meşhur tahta baskı makinesinin detaylarından bahsetmek gerekir. “… Gazeteyi basan makinenin uzunluğu 2, yüksekliğil,5 metre olup, ağırlığı 35 kilodur. Sahife yatağı 2 demir yay üzerinde hareket eder. Dişliler karyola çubukları bükülüp çivilenmek suretiyle vücuda getirilmiştir. Makine o dönemde 750 kuruşa mal olmuştur. Gayet hassas ayarı çok kolay, şimdiye kadar bin hesap 27,900 defa hareket ettiği halde arıza yapmamış. Tabi zahmetli olmasına rağmen saatte 140 nüshanın her iki tarafını basmaktadır. Kumpas tahtadan; çift balya kuşağından antenlinler mukavvadandır. Merdane kalıbı tenekeden, garanitorlar tahta parçasındandır. Tezniyat (süsleme) yerine (s,Ş) harfleri kullanılmaktadır. Gazetenin başlığını ve diğer klişelerini ise şimşir ağacından ortaokul resim öğretmeni Mehmet Rıfat (Ataoğlu) yapardı. 28 Kasım 1928’de 55. sayısının ardından kapanan Güzelordu, 25 Mart 1929’da Uzunisa köyünde bu tahta makine aracılığıyla yeniden yaşam bulur. Kendisinin deyişiyle “Bu ömür törpüsü tezgâhının” başındaki mürettip, komşunun çocuğu Aziz “Atasoy”dur. Henüz çocuk yaştaki mürettip işi yetiştiremediği zamanlarda Bilal Bey ‘in eşi Nazime Hanım da harf dizer, sayfa bağlardı…”

1930’DA CUMHURİYET GAZETESİ HABER YAPIYOR; “750 KURUŞA ÇIKAN BİR MAKİNE…”
19 Şubat 1930 tarihli Cumhuriyet gazetesinin manşeti de yer alan Güzelordu matbaasının haberi de şu şekilde verilmiştir. “Gazetecilik, 750 Kuruşa çıkan bir makine… Güzel Ordunun sahibi gazetesini kendi yaptığı makine ile basıyor… İstiklal harbinde yokluk içinde harikalar yaratan Türk’ün matbuat sahasında şayanı dikkat bir muvaffakiyetine şahit olduk. Ordu vilayetinin Uzunisa köyünde Mehmet Bilal Bey tarafından Güzel Ordu namı ile haftalık bir gazete neşredilmektedir. Bu gazete yine bizzat Bilal Beyin yapmış olduğu bir makinede basılmaktadır. Bilal Bey gazetesini neşretmek için lazım gelen maddi vesaitten mahrum olduğu halde asla meyus olmamış ve 42 gün çalışarak bir makine yapmıştır. Bilal Beyin yaptığı makine pek iptidai bir alet olmakla beraber ihtiyacını temine kifayet etmiş ve gazetesini basmağa muvaffak olmuştur. Bunun şayanı dikkat olan bir ciheti de gazetenin bir köyde intişar etmesidir. Güzel Ordu memleketimizde köyde çıkan ilk gazetedir. Bilal Beyin yaptığı makine iki metre uzunluğunda ve bir buçuk yüksekliğindedir. Sıkleti 35 kilodur. Sayfa yalağı iki demir yay üzerinde hareket etmekte dişliler karyola çubukları gibi bükülüp çivilenmektedir. 750 kuruşa mal olan bu makine saatte 140 nüsha basabilmektedir. Bilal Beyi takdir ve tebrik ederiz.”

1951 YILINDA GÜZELORDU’YU TARİHİN SİNESİNE GÖNDERİYORLAR
Ancak bu gazetecilik serüveni 1950 yılında Demokrat Parti’nin seçimleri kazanarak tek başına iktidar olmasıyla son bulur. 1951 yılında Güzelordu’nun İl Basımevi’nde basılmasına izin verilmez, gazetenin resmi ilanları da kesilir ve çeyrek asırlık bir gazete kapanmak zorunda bırakılır. Bilal Köyden yazdığı anılarında: “Demokrat Parti iktidarının resmi ilan tevziatında takip ettiği adaletsiz sistem, gazetenin hayatına hatime verdi. 1951 yılı sonlarına doğru ‘er kişi niyetine’ nidasıyla Güzelordu’yu tarihin sinesine göndermeye mecbur olduk. Onun kapanmasında zerrece dahlim olsaydı, ölünceye kadar vicdan azabı çekmek benim için mukadder olurdu. Zira o, Türkiye’mizde köyde intişar eden ilk gazete idi. Yaşatılması lazımdı” diyerek o günleri aktarıyordu.
Gazeteci Bilal Köyden
Keşke Bilal Köyden’i ve tahta matbaasını, Ordu’da kurulmasını yıllardır hasretle istediğimiz ve bir türlü gerçekleştiremediğimiz Kent Müzesinde yaptığı unutulmaz değerli hizmetler adına özel bir köşeye oturtturabilseydik, öyle değil mi?
KAYNAKLAR:
İbrahim Dizman “Türkiye’nin İlk Köy Gazetesi, Güzelordu ve Bilal Köyden” Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999- Ankara
Ali Rıza Gürsoy, “Ordu evladını kaybetti, Bilal Köyden” 5 Haziran 1967, Güzelordu Gazetesi-Ordu
M. Bilal Köyden, “Baskı Makinemize Dair Malumat” 5 Mart 1930, Güzelordu Gazetesi-Ordu
“750 Kuruşa çıkan bir makine” Cumhuriyet Gazetesi, 19 Şubat 1930 tarihli nüshası-İstanbul
Paylaş
Önceki İçerikOrdulu Kaptan Refik Akdoğan’ın Anıları
Sonraki İçerikPerşembe Yaylası Ziyaretçilerini Büyülüyor
Naim Güney
1958 yılında doğumlu, Hüseyin Naim Güney, ilkokul, ortaokul ve Liseyi Ordu'da bitirdi. KTÜ Ordu Meslek Yüksek Okulundan İnşaat bölümünden mezun oldu. 1979 yılından itibaren bir süre yurt dışında özel sektörde çalıştı. 1980 yılından beri Devlet Su İşlerin 75.Şube Müdürlüğünde çeşitli birimlerde görev yaptı. Evli ve iki çocuk babası olan “H. Naim Güney” hâlihazırda; Ordu hakkında yerel tarih araştırmaları yapmaya devam etmektedir. Çeşitli Dergi, Gazete ve Sosyal Medyada yaptığı yerel araştırmalar seri olarak yayınlanmaktadır. “Eski Vergiler” ve “Ordu’da Meydana Gelen Doğal Afetler” adında iki adet kitabı bulunmaktadır.